خود پيرامون هر مسئله از فعاليت دولتى آن فرمانروايان خاور كه واقعا مجرى سياست تقويت دستگاه مركزى بودند و دستگاه دولتى متمركز نيرومندى را بوجود آوردند نمونه‌هاى زيادى ميآورد . محمّد نخجوانى اسكندر مقدونى ، انوشيروان فرزند قباد از سلسله ساسانيان ، سلطان محمود فرزند سبكتكين از سلسله غزنويان ، غازان خان فرزند ارغون خان از سلسله ايلخانيان و عدّه ديگر را از اين قبيل رجال دولتى ميداند . او ضمن تذكّر اهميت دستگاه دولتى متمركز بانحاء گوناگون اوضاع كشور را در لحظه‌اى كه بر اثر ضعف حكومت مركزى و عدم نظارت و انتظام ، هرنوع بىراهى و تعدى ، تعدى ظلمه ، استيلاى حراميان ، حمايت متغلبان ، تعرض برعايا و ضعفا ، شلتاق متعديان ، تعريك مفسدان ، داد مظلوم از ظالم و غيره حكمفرما بود ، تشريح مينمايد . همه اينها بقول محمّد نخجوانى بكمك چوب و شكنجه ، از جانب ظالم متعدى ، متغلبان ، حراميان ، عمال متعدى ، خدمتى و رشوت ، عدوان و غيره انجام ميگرفت . محمّد نخجوانى ضمن بحث از تمام عوامل كه معمولا در زمان پراكندگى كشور ، جنگهاى فئودالى و نبودن دستگاه مركزى قدرتمند بوجود ميايند . نظريات شخصى خود را پيرامون اداره دولت بيان ميدارد و مكررا متذكر مىشود كه شاهزادگان ، امرا ، صاحب‌منصبان ، كارمندان ، حكام و بطور كلّى قشر فوقانى جامعه فئودالى و شاغلين مقام بايستى راست‌گو ، راست قول ، راست كردار ، عدل‌گستر ، عدل‌پرور ، عدل‌افزا و كم‌طمع باشند و طريقه راستى ، طريقه حميده ، طريقه امانت و ديانت ، طريقه معدلت ، طريقه سعى و اجتهاد را به‌پيمايند و الخ . او همچنين